ఇటీవల నెలల్లో ఇస్రోకు చెందిన పలువురు శాస్త్రవేత్తలు, ఇంజనీర్లు ఉద్యోగాలకు రాజీనామా చేయడం చర్చనీయాంశమైంది. కొందరు దీనిని “బ్రెయిన్ డ్రెయిన్”గా అభివర్ణిస్తుండగా, మరికొందరు ఇది భారత అంతరిక్ష రంగంలో జరుగుతున్న సహజ పరిణామమని విశ్లేషిస్తున్నారు. మరి అసలు వాస్తవం ఏమిటి?
దశాబ్దాల పాటు భారత అంతరిక్ష కార్యక్రమం అంటే ఇస్రోనే. రాకెట్లు, ఉపగ్రహాలు, ప్రయోగాలు, అంతరిక్ష సాంకేతికత… ఈ రంగంలో పనిచేయాలనుకునే శాస్త్రవేత్తలకు ఇస్రో ఒక్కటే ప్రధాన వేదికగా ఉండేది.
ఇస్రో ఒక్కటే ఉన్న రోజులు
పరిమిత బడ్జెట్‌తో ప్రపంచాన్ని ఆశ్చర్యపరిచే విజయాలు సాధించిన ఇస్రో భారతదేశానికి గర్వకారణంగా నిలిచింది. అయితే దేశంలో ఒకే ప్రభుత్వ సంస్థపై మొత్తం అంతరిక్ష రంగం ఆధారపడటం కూడా ఒక పరిమితిగానే భావించబడింది.
2020 తర్వాత మారిన పరిస్థితి
2020లో కేంద్ర ప్రభుత్వం స్పేస్ రంగంలో కీలక సంస్కరణలు చేపట్టింది. ప్రైవేట్ కంపెనీలకు అంతరిక్ష రంగంలో అవకాశాలు కల్పిస్తూ IN-SPACe సంస్థను ఏర్పాటు చేసింది. అనంతరం కొత్త స్పేస్ పాలసీ ద్వారా ప్రయోగ వేదికలు, సాంకేతిక మౌలిక వసతులు, పరీక్షా సదుపాయాలను కూడా ప్రైవేట్ సంస్థలకు అందుబాటులోకి తీసుకొచ్చింది.దీంతో స్టార్టప్‌లు, ప్రైవేట్ స్పేస్ కంపెనీలు వేగంగా ఎదగడం ప్రారంభించాయి.
ఎందుకు పెరిగాయి రాజీనామాలు?
కొత్తగా ఏర్పడిన ప్రైవేట్ స్పేస్ సంస్థలకు అనుభవజ్ఞులైన శాస్త్రవేత్తలు అవసరమయ్యారు. అలాంటి నైపుణ్యం కలిగిన ఇంజనీర్లు ప్రధానంగా ఇస్రోలోనే ఉన్నారు. అందువల్ల కొంతమంది మెరుగైన అవకాశాలు, పరిశోధన స్వేచ్ఛ, అధిక వేతనాల కోసం ప్రైవేట్ రంగాన్ని ఎంచుకోవడం సహజంగా మారింది.ఇది కేవలం ఉద్యోగ మార్పు మాత్రమేనా? లేక దేశానికి నష్టం కలిగించే పరిణామమా? అన్నదే ఇప్పుడు చర్చ.
స్టార్టప్‌ల ఎదుగుదల
ఇస్రోలో పనిచేసిన మాజీ శాస్త్రవేత్తలు స్థాపించిన కొన్ని భారతీయ స్పేస్ స్టార్టప్‌లు ఇప్పటికే ప్రపంచ దృష్టిని ఆకర్షించాయి. స్వదేశీ సాంకేతికతతో రాకెట్లను అభివృద్ధి చేయడం, కక్ష్యలోకి విజయవంతంగా పంపడం, విదేశీ పెట్టుబడులను ఆకర్షించడం వంటి విజయాలు నమోదు చేశాయి.కొన్ని కంపెనీలు ఇప్పటికే బిలియన్ డాలర్ల విలువ దాటి యూనికార్న్‌లుగా ఎదగడం భారత స్పేస్ రంగంలో కొత్త అధ్యాయానికి సంకేతంగా భావిస్తున్నారు.
ఇది నిజంగా బ్రెయిన్ డ్రెయినా?
సాధారణంగా బ్రెయిన్ డ్రెయిన్ అంటే ప్రతిభావంతులు దేశాన్ని విడిచి విదేశాలకు వెళ్లడాన్ని సూచిస్తుంది. అయితే ప్రస్తుతం ఎక్కువ మంది ఇస్రో ఉద్యోగులు విదేశాలకు కాకుండా భారతీయ ప్రైవేట్ కంపెనీల్లోనే చేరుతున్నారు.అంటే నైపుణ్యం దేశంలోనే కొనసాగుతోంది. ఒక ప్రభుత్వ సంస్థ నుంచి మరో భారతీయ సంస్థకు మారుతోంది. దీనిని అనేక నిపుణులు “బ్రెయిన్ సర్క్యులేషన్” లేదా “టాలెంట్ మొబిలిటీ”గా అభివర్ణిస్తున్నారు.
అయినా సవాళ్లు ఉన్నాయి
అయితే అనుభవజ్ఞులైన శాస్త్రవేత్తలు కీలక ప్రాజెక్టుల మధ్యలో వెళ్లిపోతే తాత్కాలిక ఇబ్బందులు తలెత్తే అవకాశం ఉంది. ఏరోస్పేస్ రంగంలో అనుభవాన్ని పెంపొందించుకోవడానికి సంవత్సరాలు పడుతుంది. ప్రాజెక్టుల నిరంతర కొనసాగింపుకు అనుభవజ్ఞుల పాత్ర కీలకం.అందుకే నిపుణులు మెరుగైన రిటెన్షన్ విధానాలు, నాలెడ్జ్ ట్రాన్స్‌ఫర్ వ్యవస్థలు, సక్సెషన్ ప్లానింగ్ వంటి చర్యలు అవసరమని సూచిస్తున్నారు.
భారత్ లక్ష్యం ఏమిటి?
భారతదేశం ఇప్పుడు కేవలం ఒక విజయవంతమైన ప్రభుత్వ స్పేస్ సంస్థను మాత్రమే కాదు, ప్రపంచ స్థాయి పూర్తి స్థాయి స్పేస్ ఎకోసిస్టమ్‌ను నిర్మించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.లాంచ్ వెహికల్ కంపెనీలు, శాటిలైట్ తయారీ సంస్థలు, ప్రొపల్షన్ స్టార్టప్‌లు, సాఫ్ట్‌వేర్ కంపెనీలు, విడిభాగాల తయారీదారులు, పెట్టుబడిదారులు, విశ్వవిద్యాలయాలు కలిసి పనిచేసే వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేయడమే సంస్కరణల ఉద్దేశ్యం.
ముగింపు
ఇస్రో నుంచి ఉద్యోగ మార్పులు పెరగడం ఒక కోణంలో సవాలే అయినా, మరో కోణంలో భారత అంతరిక్ష రంగం విస్తరిస్తోందనే సంకేతంగా కూడా చూడవచ్చు. విజయాన్ని కేవలం ఇస్రోలో ఎంత మంది ఉద్యోగులు కొనసాగారనే దానితో కాకుండా, ప్రపంచ స్థాయిలో పోటీ పడగలిగే ఎన్ని భారతీయ స్పేస్ సంస్థలు ఏర్పడ్డాయనే దానితో కొలవాల్సిన సమయం వచ్చింది.భారతదేశం ఒక శాస్త్రవేత్తను కోల్పోతోందా? లేక ప్రపంచ స్థాయి స్పేస్ ఇండస్ట్రీని నిర్మించుకుంటోందా? దీనిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నప్పటికీ, భారత అంతరిక్ష రంగం ఒక కొత్త దశలోకి అడుగుపెట్టిందనే విషయం మాత్రం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.
ISRO Scientists ResignationPrivate Space Companies IndiaIndian Space Industry GrowthIndia Space RevolutionISRO vs Private Space Sector
